Sześć diecezji i Ordynariat Polowy

Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny posiada na terytorium Polski 6 jednostek administracyjnych: archidiecezję warszawsko-bielską oraz diecezje białostocko-gdańską, łódzko-poznańską, wrocławsko-szczecińską, przemysko-nowosądecką oraz lubelsko-chełmską. Liczbę prawosławnych w Polsce szacuje się na ok. 600 tys. Należą oni do ponad 220 parafii, w których pracuje 240 księży. Episkopat liczy 8 biskupów. W jurysdykcji Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego jest metropolia Portugalia (obejmująca parafie prawosławne w tym kraju, a także w Hiszpanii i Brazylii) oraz prawosławny dekanat Sardynii we Włoszech.
Od 1993 r. istnieje w Polsce Prawosławny Ordynariat Wojska Polskiego. Jest on zrównany prawnie i kanonicznie z innymi diecezjami Kościoła prawosławnego, posiada własnego prawosławnego ordynariusza wojskowego, któremu jest powierzona troska o wiernych tego wyznania, związanych ze służbą w Wojsku Polskim. Jest nim obecnie bp Miron Chodakowski, który posiada tytuł biskupa hajnowskiego i stopień generała brygady (tak wysoki stopień wojskowy jest rzadkością nawet w krajach prawosławnych). 19 kapelanów, którzy pełnią swą służbę, działa głównie na Białostocczyźnie, Podkarpaciu i we Wrocławiu. Niedawno bp Chodakowski wystąpił o dodatkowy etat dla kapelana wojskowego na Warmii.
Oprócz kapelanów wojskowych na Białostocczyźnie są kapelani prawosławni w policji i w straży pożarnej. Księża prawosławni pełnią też funkcje kapelanów w straży granicznej.

W szkole, szpitalu i więzieniu

Od kiedy w sierpniu 1990 r. minister edukacji narodowej wydał instrukcję dotyczącą wprowadzenia religii do szkół, powstała możliwość, aby naukę religii w placówkach oświatowych mogli podjąć także uczniowie wyznania prawosławnego. Wprowadzenie katechizacji w szkołach znacznie zwiększyło liczbę dotychczas katechizowanych osób. Jeśli np. w roku szkolnym 1989/90 w czterech dekanatach diecezji białostocko-gdańskiej z katechizacji przy świątyniach korzystało 4 320 uczniów, to w dwa lata po wprowadzeniu religii do szkół ich liczba na tym obszarze zwiększyła się przeszło dwukrotnie.
Obecnie - jak nas poinformował ks. prof. Henryk Paprocki, rzecznik prasowy Kancelarii Metropolitalnej metropolity Sawy, zwierzchnika Kościoła prawosławnego w Polsce - katechizacja prowadzona jest niemal we wszystkich szkołach na terenie Białostocczyzny, w wielu placówkach oświatowych w rejonie Bieszczad oraz w niektórych na Ziemiach Odzyskanych, np. w rejonie Legnicy. W pozostałych częściach Polski katechizacja prowadzona jest przy parafiach. Taka sytuacja jest np. w Warszawie. Możliwość katechizacji w szkołach gwarantuje ustawa o stosunku Państwa do Kościoła prawosławnego z lipca 1991 r.
Wspomniana ustawa gwarantuje też obecność kapelanów prawosławnych w szpitalach. Mają oni możliwość posługi kapłańskiej wśród wiernych prawosławnych we wszystkich szpitalach w Polsce. Na Białostocczyźnie niektórzy księża prawosławni mają w szpitalach etaty kapelanów. W innych miejscach kapłani z parafii prawosławnych - jeśli są proszeni - bez przeszkód mogą docierać do swoich wiernych przebywających w zamkniętych placówkach opieki zdrowotnej.
Duchowni prawosławni mają też możliwość odwiedzania z posługą kapłańską swoich wiernych przebywających w więzieniach. Z ich posługi (zwłaszcza w okresie świąt) korzystają też umieszczeni w polskich więzieniach skazani z Ukrainy, Rosji czy Białorusi.

Uczelnie i klasztory

Kościół prawosławny ma możliwość kształcenia swoich kadr w Prawosławnym Seminarium Duchownym w Warszawie, w Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie oraz w Katedrze Teologii Prawosławnej Uniwersytetu w Białymstoku. Ponadto działają cenione szkoły: Policealne Studium Ikonograficzne w Bielsku Podlaskim oraz Szkoła Psalmistów i Dyrygentów Cerkiewnych w Hajnówce.
Życie monastyczne koncentruje się w klasztorach męskich - w Jabłecznej, Supraślu i Ujkowicach oraz w żeńskich - w Grabarce, w Białymstoku-Dojlidach i w Wojnowie. Wkrótce powstanie monastyr w Sakach na Białostocczyźnie.

Bractwa

Działalność laikatu żywo widać w istniejących na terenie Polski bractwach cerkiewnych. Są one w naszym kraju od XVI wieku. Ich działalność po II wojnie światowej była zakazana przez władze komunistyczne. I choć były próby ich wskrzeszenia w latach siedemdziesiątych (bez formalnych struktur), to rzeczywisty ich rozwój nastąpił dopiero po 1989 r. Co prawda, już w 1982 r. władze zgodziły się na istnienie Bractwa Młodzieży Prawosławnej, wyłonionego z Koła Teologów Prawosławnych ChAT, ale wierni w parafiach musieli czekać na zgodę do 1989 r. Wtedy powstało Bractwo Świętych Cyryla i Metodego. Dziś bardziej znane - obok wspomnianych - to: Bractwo św. Mikołaja, Bractwo Trzech Świętych Hierarchów, Bractwo św. Atanazego i Bractwo św. Grzegorza Peradze. Istnieje również wiele mniejszych bractw, działających niezależnie lub wchodzących w skład większych. Bractwa w różny sposób uczestniczą w życiu Cerkwi: parafialne dbają o wygląd i dobry stan świątyń, inne prowadzą działalność charytatywną, wydawniczą, organizują pielgrzymki, włączają dzieci i młodzież do życia Cerkwi.

Nie tylko festiwal w Hajnówce...

Któż nie słyszał o Międzynarodowym Festiwalu Muzyki Cerkiewnej w Hajnówce, o Zespole Muzyki Cerkiewnej przy Warszawskiej Operze Kameralnej czy nie podziwiał twórczości Jerzego Nowosielskiego? Ale to tylko najbardziej znane przejawy działalności kulturalnej prawosławnych w Polsce. Na co dzień działalność kulturalna koncentruje się w bractwach oraz w centrach kultury prawosławnej, które powstały w Białymstoku, Siemiatyczach i Hajnówce. W Centrum w Białymstoku każdego roku odbywa się Wszechnica Kultury Prawosławnej, której zadaniem jest poszerzanie i popularyzowanie wiedzy na temat prawosławnej religii, kultury i sztuki w aspekcie teologicznym i historycznym. Celem Instytutu Kultury Prawosławnej w Hajnówce jest szerzenie duchowej kultury prawosławia poprzez działalność oświatowo-wychowawczą.

Działalność charytatywna i opiekuńcza

Przez cały powojenny okres aż do lat 90. działalność charytatywna Kościoła prawosławnego w szerszym zakresie była niemożliwa. Faktyczne jej początki to druga połowa lat 90. Powstają wtedy domy opieki, a w Białymstoku rozwija działalność Prawosławny Ośrodek Miłosierdzia "Eleos". Ten ostatni najpierw zajmuje się dziećmi z rodzin patologicznych (organizuje dla nich półkolonie, świetlice), a następnie obejmuje opieką ludzi starszych i samotnych. Zimą pomaga bezdomnym i ubogim. Włącza się w działalność humanitarną na rzecz nieszczęśliwych w innych krajach. Już od czterech lat w Adwencie "Eleos" uczestniczy w akcji Wigilijnego Dzieła Pomocy Dzieciom, organizowanej przez Caritas Polską.
Obecnie Kościół prawosławny w Polsce prowadzi 10 domów opieki, m.in. w Hajnówce, Stanisławowie, Cieplicach, Grabarce, Lublinie i Kożynie.

Prasa, programy radiowe i telewizyjne

Regularnie ukazuje się kilka tytułów czasopism o zasięgu ogólnopolskim bądź diecezjalnym, a także wiele tytułów pism parafialnych. W Białymstoku działa prawosławne Radio Orthodoxia oraz zespół redakcyjny w Telewizji Białystok, przygotowujący dla Redakcji Ekumenicznej II Programu TVP prawosławne programy religijne. Ogólnopolskimi czasopismami są: miesięcznik Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, Cerkownyj Wiestnik oraz bardzo ceniony wśród wiernych miesięcznik Przegląd Prawosławny. Bractwo Młodzieży Prawosławnej wydaje kwartalnik Arche. Wiadomości Bractwa, a Prawosławny Ordynariat Polowy - Polskiego Żołnierza Prawosławnego. Ukazują się też czasopisma diecezjalne, a także naukowe. Z tych ostatnich warto wymienić Elpis, wydawany przez Katedrę Teologii Prawosławnej Uniwersytetu w Białymstoku, będący kontynuacją ukazującego się przed wojną czasopisma o tym samym tytule, wydawanego przez Studium Teologii Prawosławnej przy Uniwersytecie Warszawskim.
Wspomniane Radio Orthodoxia propaguje kulturę i tradycje prawosławne wśród mieszkańców regionu - zarówno prawosławnych, jak i nieprawosławnych, którzy się prawosławiem interesują. Wyznawcy prawosławia korzystają też z przygotowanych dla nich cyklicznych audycji radiowych w Polskim Radiu.
W Polsce działa kilka wydawnictw specjalizujących się w literaturze prawosławnej. Najbardziej znane z nich to: Wydawnictwo Kościoła Prawosławnego (wydaje kalendarze i książki), Orthdruk, Wydawnictwo Bractwa Młodzieży Prawosławnej i Wydawnictwo "Światłość Przemienienia". Warto dodać, że książki dotyczące prawosławia ukazują się też w wydawnictwach katolickich. To właśnie WAM wspólnie z Wydawnictwem Kairos opublikował Katechizm Kościoła Prawosławnego. Również katolickie wydawnictwa - M, Verbinum, a także Instytut Wydawniczy PAX i Znak opublikowały wiele tytułów klasyków prawosławia.