Przede wszystkim musimy umieć rozróżnić ból ostry od przewlekłego. Ból ostry może być symptomem poważnego schorzenia, np. zawału serca czy zakrzepicy, i wymaga pilnej interwencji medycznej. Ból przewlekły natomiast towarzyszy różnym chorobom występującym często w starszym wieku, np. osteoporozie, zmianom zwyrodnieniowym kości i stawów, chorobom reumatoidalnym i in. Niektórzy opiekunowie bagatelizują ból, uznając, że jest on wpisany w chorobę czy starość. Tymczasem każdy ból przewlekły wymaga systematycznego i ciągłego leczenia pod kontrolą lekarza, często przy wsparciu pielęgniarki. Pamiętajmy, że ból to cierpienie nie tylko fizyczne, ale również emocjonalne i psychiczne, które u starszej osoby może być potęgowane świadomością ograniczeń wynikających z choroby i poczuciem bycia ciężarem dla otoczenia. Ból powinien być leczony także z tego powodu, że utrudnia choremu codzienne czynności życiowe, ogranicza jego aktywność. Tymczasem aktywizacja pacjenta, oczywiście na miarę jego możliwości, jest bardzo potrzebna na każdym etapie choroby.

Najprostszą metodą oceny natężenia bólu jest wykorzystanie 11-stopniowej skali, gdzie 0 oznacza brak bólu, a 10 ból niewyobrażalny. Tę ocenę uzyskujemy w rozmowie z chorym, prosząc go o podanie poziomu natężenia bólu w chwili badania. Tak prowadzona systematyczna ocena pozwala na porównanie odczucia sprzed kilku godzin czy poprzednich dni. Dobrze jest systematycznie zapisywać te informacje, tak jak zapisujemy wartość ciśnienia tętniczego, czy w przypadku cukrzycy – poziom glukozy. Ocena natężenia bólu to ważna informacja dla lekarza prowadzącego leczenie.

Podstawą postępowania jest leczenie farmakologiczne przy zastosowaniu nowoczesnych środków. W Polsce używamy bardzo dużo środków przeciwbólowych dostępnych bez recepty. W terapii bólu przewlekłego te środki nie mają zastosowania. Nie działają na źródło bólu, a na dłuższą metę obciążają wątrobę i nerki. Dostępne na receptę nowoczesne środki analgetyczne, czyli przeciwbólowe, w połączeniu z tzw. lekami wspierającymi, pozwalają na uzyskanie lepszego efektu przy zastosowaniu mniejszych dawek. Uzupełnieniem są środki niefarmakologiczne, np. zastosowanie udogodnień i sprzętu pomocniczego, wyposażenie łóżka w podpórki i poduszki, wypoczynek, unikanie czynności prowokujących ból, ale również zabiegi fizykalne, masaż, techniki wizualizacji, relaksacja czy muzykoterapia.

Złagodzenie bólu to lepszy komfort pacjenta i szansa na zwiększenie jego aktywności. Nawet w sytuacji, gdy pacjent nie jest w stanie współpracować z opiekunem, można wykonywać tzw. ćwiczenia bierne, czyli takie, kiedy druga osoba porusza kończynami chorego, odwraca go na boki itp. Jeżeli stan pacjenta na to pozwala, trzeba dążyć do tego, by spędzał czas w pozycji siedzącej, spacerował po mieszkaniu, np. przy pomocy balkonika, który zabezpiecza przed upadkiem. Przy braku przeciwwskazań warto skorzystać z pomocy fizjoterapeuty, który może przeszkolić opiekuna w zakresie ćwiczeń, które można wykonać w domu. Wszelkie formy aktywności pobudzają układ krążenia, usprawniają oddychanie, a przez to mają istotny wpływ na stan chorego. Dbając o aktywność naszego seniora, mobilizując go do ćwiczeń, zawsze pamiętajmy, że nie można tego robić na siłę. Osoby, które wcześniej były aktywne fizycznie, będą chętniej podejmować ćwiczenia. Inne, zwłaszcza pacjenci z chorobami neurologicznymi, niekoniecznie. Wiele można osiągnąć cierpliwością i czułością. Najważniejszy jest jednak szacunek. Każda osoba, nawet nie w pełni świadoma ma prawo do naszego szacunku dla jej ciała, jej reakcji i zachowania. Opiekunowie czasami o tym zapominają. Warto mieć w pamięci biblijny cytat z 3 rozdziału Mądrości Syracha: „Synu, wspomagaj swego ojca w starości, nie zasmucaj go w jego życiu. A jeśliby nawet rozum stracił, miej wyrozumiałość, nie pogardzaj nim, choć jesteś w pełni sił”.

Wysłuchała: Anna Wyszyńska