Każdego roku wiele zabytkowych ksiąg i dokumentów poddawanych jest zabiegom konserwatorskim, m.in. dezynfekcji, oczyszczeniu, czy zapewnieniu właściwego przechowywania. Najcenniejsze z nich, często unikatowe na skalę regionu czy kraju, przechodzą również proces renowacji, który przywraca im dawny blask. Przygotowane w ten sposób cymelia biblioteczne mogą być digitalizowane i udostępniane w internecie, gdzie docierają do szerokiego grona odbiorców. Jednocześnie stają się one atrakcyjnymi eksponatami, które mogą być prezentowane w muzeach i innych instytucjach kultury, szczególnie na tzw. wystawach czasowych. W 2025 r. Biblioteka zrealizowała trzy zadania, które zakładały renowację zabytkowych zbiorów.

Pierwsze z nich podjęte w ramach programu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego Wspieranie działań muzealnych nosiło nazwę „Konserwacja najcenniejszych średniowiecznych rękopisów pergaminowych z sandomierskich zbiorów kościelnych”. Pracami renowacyjnymi objęto dwa obiekty rękopiśmienne, tj. tzw. Pantheon Sandomierski z XIV w. oraz dokument pergaminowy wystawiony przez kardynała Zbigniewa Oleśnickiego w połowie XV w. Pierwszy z zabytków jest unikatowym na skale europejską manuskryptem średniowiecznym. Przez wieki był przechowywany w kapitularzu obecnej katedry, jako własność miejscowej kapituły. Po utworzeniu Muzeum Diecezjalnego przeniesiony został do jego siedziby – Domu Długosza, gdzie prezentowany jest w głównej sali wystawienniczej. Rękopis ten jest odpisem dzieła Gotfryda z Viterbo, który był włoskim i niemieckim kronikarzem żyjącym w XII w. Jako pierwszy pisarz tworzący dzieła w języku łacińskim, zestawiał informacje zaczerpnięte ze źródeł pisanych z osobistymi przeżyciami, a także z legendami i baśniami. W ten sposób stworzył dzieło, w którym opisane są dzieje świata od stworzenia do 1185 r., dedykowane królowi niemieckiemu Henrykowi VI, późniejszemu cesarzowi rzymskiemu. Księga ta była wielokrotnie uzupełniana przez Gotfryda, m.in. przy okazji dedykowania jej kolejnym papieżom: Urbanowi III i Grzegorzowi VIII. Wtedy też nazwana została Pantheonem, czy też Liber universalis (księga powszechna). Sandomierska kopia tegoż dzieła została wykonana w 1335 r. Jednak to nie okres, w którym dokonano odpisu, stanowi główną wartość tej księgi. Stanowią je bowiem miniaturowe ilustracje, które znalazły się kartach od 86 do 90. Łącznie umieszczono ich tam 28. W ten sposób ozdobiono list Aleksandra Macedońskiego, skierowany do swego nauczyciela Arystotelesa, opisujący różne niezwykłe historie, np. walkę ze skrzydlatymi panterami czy myszami indyjskimi. Ks. Józef Rokoszny w 1913 r. oceniał je w sposób następujący: „z pomysłowością nie idzie równomiernie talent”. Jednak te wielokolorowe przedstawienia są bezcennym świadectwem ówczesnej kultury zdobniczej. Rękopis w ciągu wieków uległ licznym zniszczeniom (uszkodzona oprawa, brak okuć i zapinek, deformacja kart bloku – księga nie zamykała się). Karty pergaminowe zostały zabrudzone, a szczególnie te zawierające miniaturowe ilustracje. Z tej racji działania konserwatorskie polegały na oczyszczeniu wszystkich elementów kodeksu, naprawie uszkodzeń oraz rekonstrukcji brakujących elementów oprawy. Drugim obiektem poddanym renowacji w ramach programu Wspieranie działań muzealnych był dokument pergaminowy wystawiony 3 grudnia 1449 r. przez kard. Zbigniewa z Oleśnicy dla członków bractwa tkaczy w Radomiu. Hierarcha ten nadał im wówczas 100 dni odpustu za udział w nabożeństwach, procesjach oraz za dzielenie się jałmużną z potrzebującymi. Dokument ten był mocno przebarwiony oraz silnie zabrudzony, m.in. poprzez plamy z wosku i zacieki. Dodatkowo znaczna część pergaminu została wyrwana, prawdopodobnie przy kradzieży pieczęci. Prace konserwatorskie nad tym zabytkiem polegały m.in. na oczyszczeniu kart, nawilżeniu skóry, prostowaniu, naprawie uszkodzeń oraz uzupełnieniu ubytków. Całkowity koszt tegoż zadania wyniósł 95 880 zł, z czego wartość dofinansowania stanowiła kwotę 76 700 zł. Pantheon Sandomierski powróci na wystawę stałą w Muzeum Diecezjalnym w Sandomierzu. Przez pierwsze miesiące 2026 r. eksponowany tam będzie również dokument pergaminowy kard. Oleśnickiego.

Ks. Piotr Tylec

Pracom renowacyjnym poddano również cztery kodeksy rękopiśmienne z XV i XVI w. Stało się to możliwe dzięki programowi Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego Ochrona zabytków. Przyznana dotacja w wysokości 242 000 zł pozwoliła na realizację zadania pod nazwą: „Sandomierz, Zbiór inkunabułów, starodruków i rękopisów Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu, XV-XVI w., kontynuacja prac nad księgozbiorem: konserwacja czterech kodeksów rękopiśmiennych”. Pierwszym z zakonserwowanych manuskryptów (sygn. C 423) jest dzieło Hieronima z Pragi Linea salutis aeternae (Droga wiecznego zbawienia). Dodatkowo wolumin ten zawiera również kazania różnych autorów na niedziele, święta i uroczystości świętych. Manuskrypt powstał w XV w. To właśnie na tylnej wyklejce tej księgi znajdował się niegdyś XV-wieczny zapis pieśni Bogurodzica. W 1961 r. karta ta została odklejona od oprawy i stanowi obecnie odrębny dokument. Drugi kodeks rękopiśmienny jest zbiorem średniowiecznych kazań i rozważań (sygn. C 427). Co ciekawe, zachowała się dokładna data wykonania manuskryptu, tj. rok 1454. Trzecim obiektem jest Pismo Święte z objaśnieniami z XV w. (B 306). Zawiera ono tekst i komentarz znacznego fragmentu Biblii, tj. od ksiąg historycznych Starego Testamentu do Ewangelii. Ostatnim rękopisem są Sermones (kazania) Klemensa z Radymna (sygn. C 418). Księga ta powstała w 1530 r. w Wenecji. Oprócz kazań na niedziele i święta zawiera ona traktaty prawnicze. Wszystkie kodeksy były bardzo zniszczone, m.in. poprzez uszkodzenia opraw i poszczególnych kart oraz silne zabrudzenia. Brakowało w nich okuć, guzów oraz zapięć. Najgorzej zachowane było Pismo Święte z objaśnieniami – księga ta nie miała oprawy, konstrukcja bloku była zniszczona, a karty papierowe uległy niegdyś zalaniu. Konieczne były zatem liczne zabiegi konserwatorskie polegające nie tylko na oczyszczeniu i naprawie uszkodzeń mechanicznych, ale również na rekonstrukcji brakujących elementów (m.in. zrekonstruowano oprawę Pisma Świętego z objaśnieniami). Wszystkie cztery rękopisy umieszczone zostały w pudłach ochronnych i mogą być udostępnianie w celach naukowych i wystawienniczych. Całkowity koszt zadania wyniósł 244 340 zł.

W 2025 r. konserwacji poddano nie tylko kodeksy rękopiśmienne, ale również manuskrypty archiwalne, tj. dwie księgi metrykalne. Prace te podjęto dzięki dofinansowaniu Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych w ramach programu Wspieranie działań archiwalnych. Zadanie to nosiło nazwę: „W poszukiwaniu korzeni – kontynuacja: konserwacja i opracowanie dwóch ksiąg metrykalnych (XVI-XVIII) ze zbiorów Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu”. Pierwszy z obiektów poddanych renowacji to księga ochrzczonych parafii Krzemienica z lat 1584-1616. Akta metrykalne, które sporządzone zostały w XVI w., są niezwykle cennym źródłem archiwalnym. Należy bowiem pamiętać, że obowiązek sporządzania takiej dokumentacji wprowadzono dopiero na soborze trydenckim w 1563 r. Parafia Krzemienica przynależy obecnie do diecezji łowickiej. W jaki sposób księga tej placówki duszpasterskiej znalazła się w zasobie Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu? Prawdopodobnie przewieziono ją wraz ze spuścizną po ks. Janie Wiśniewskim. Duchowny ten pod koniec swojego życia opracowywał dzieje dekanatów bielskiego i rawskiego (parafia Krzemienica wchodziła w skład drugiego z nich), i bywało, że potrzebne materiały źródłowe zabierał do swojego miejsca zamieszkania, tj. Borkowic. Drugim obiektem jest księga ochrzczonych parafii Koniemłoty z lat 1638-1709. Manuskrypt oprócz informacji o charakterze genealogicznym zawiera zapiski o funkcjonowaniu tego ośrodka kościelnego, m.in. wzmianki o transakcjach handlowych czy lokalnych wydarzeniach. Oba zabytki piśmiennicze były bardzo zniszczone, m.in. mikroorganizmy, które niegdyś zaatakowały papier, doprowadziły do rozkładu jego struktury. Z tej racji konieczne były wieloetapowe działania konserwatorskie, których celem było nie tylko zahamowanie postępującej degradacji archiwaliów, ale również przywrócenie ich walorów użytkowych i estetycznych. Dodatkowo obie księgi zostały poddane digitalizacji i zostały udostępnione w Cyfrowej Bibliotece Diecezjalnej w Sandomierzu. W ten sposób wprowadzono je do obiegu naukowego. Całkowity koszt tego zadania wyniósł 88 500 zł, z czego 79 650 zł stanowiło dofinansowanie Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych.

Oprócz działań o charakterze konserwatorskim, które opisane zostały powyżej, Biblioteka Diecezjalna w Sandomierzu zrealizowała w 2025 r. zadanie polegające na nagraniu i wydaniu płyty CD – Musica Sandomiriensis. Utwory, które się na niej znalazły, pochodzą ze zbiorów muzycznych sandomierskiej książnicy. Kolekcja ta jest świadectwem osiemnastowiecznej kultury muzycznej polskich ośrodków kościelnych i klasztornych. Wybrane do nagrania kompozycje stanowią w zdecydowanej większości twórczość anonimową, najpewniej lokalną, będącą cennym zapisem ówczesnej praktyki wykonawczej i kompozytorskiej. Nagranie płyty zostało wykonane z największą dbałością o zachowanie kontekstu historycznego. Tego zadania podjęli się artyści z Zespołu Muzyki Dawnej Il Vento, których specjalnością jest wykonawstwo utworów na kopiach instrumentów z dawnych epok. W przygotowanie płyty zaangażowanych było ośmiu członków tego zespołu. Rejestracja nagrania odbyła się w dawnym klasztorze benedyktynek sandomierskich, a więc w miejscu, gdzie muzyka ta rozbrzmiewała setki lat temu i gdzie była przechowywana. Niezmiernie ważnym walorem nagrania było wykorzystanie podczas nagrań oryginalnego pozytywu szkatulnego z XVII wieku, pochodzącego z kapeli benedyktynek. Element ten stanowił bezpośredni łącznik brzmieniowy z czasami świetności wykonywanej muzyki. Na płycie znalazło się dziesięć utworów – głównie arie i koncerty. Zadanie to zrealizowane zostało w ramach programu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego Muzyczny ślad. Łączny koszt nagrania i wydania płyty CD wyniósł 55 583 zł, z czego 44 400 zł stanowiło dofinansowanie ministerialne. Płytę otrzymać mogą wszyscy zainteresowani. W tym celu należy osobiście zgłosić się do siedziby Biblioteki. Możliwa jest również jej wysyłka po wcześniejszym wypełnieniu formularza dostępnego na stronie www Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu.